Skjálfandafljót og Sandur - tvö ný IBA svæði

Grein úr tímariti Fuglaverndarfélags Íslands, nóvember 2008
Texti: Einar Ó. Þorleifsson

Alþjóðlega mikilvæg fuglasvæði (IBA) eru afmörkuð svæði sem uppfylla skilyrði BirdLife International sem mikilvægir varp-, felli- og/eða viðkomustaðir fugla. Þessir staðir eru ekki aðeins mikilvægir á landsvísu heldur einnig í alþjóðlegu samhengi, sérstaklega þar sem um er að ræðastofna farfugla. Skráning IBA svæða fer fram innan hvers lands fyrir sig, af viðkmandi fuglaverndarfélagi, og stuðst er við staðlaðar skilgreiningar BirdLife til ákvörðunar þessara svæða.

Í Íslandi eru IBA svæði í dag 63 talsins og unnið er að endurskoðun á fyrri skráningu. Hér er fjallað um tvö sem bætast við nýju skrána. Þau eru afar verðmæt fyrir fuglalíf landsins og mikilvægi þeirra nær út fyrir landsteinana.

Aldeyjarfoss - djásn Skjálfandafljóts.
Fossinum er ógnað með virkjanaáformum vegna álvers á Húsavík.

Skjálfandafljót ofan við Aldeyjarfoss 1196 ferkílómetrar

Þetta er víðáttumikið svæði sem nær til Skjálfandafljóts og vatnasviðs þess ofan við Aldeyjarfoss. Meginhlutinn er háslétta með kvíslum, drögum og giljum, víða örfoka eða illa gróinn. Í suðri afmarkast svæðið af gróðurvinjum á hálendinu við Laufrönd og Kiðagil. Beggja vegna við Skjálfandafljót afmarkast svæðið af hraunbrúnum vesturhluta Ódáðahrauns í austri og Mjóadal í vestri. Norðurmörkin liggja um Engidal.

Landslag og búsvæði fugla á svæðinu eru fjölbreytt, þar er að finna þurrlendar lyngheiðar og mýrlendar heiðar með stararflóum. Aðrar landslagsmyndir eru einnig áberandi, t.d. sendnar eða grýttar auðnir vaxnar melagróðri. Stöðuvötn eru fá en víða vatnsmiklar lindár, einkum meðfram Ódáðahrauni. Við lindirnar eru allstaðar ríkulegt fuglalíf. Úfin hraun, hálendisvinjar, djúp gljúfur og hamraveggir, svo og fossar og flúðir Skjálfandafljóts setja svip á svæðið. Aldeyjarfoss er eitt aðaldjásnið en þar búa fálkar, smyrlar, heiðagæsir, grágæsir og gulendur í og við há björgin.

Ástæður þess að svæðið fer á skrá sem mikilvægt fuglasvæði (IBA) eru geysistór heiðagæsavörp. Auk þess verpa þar sjaldgæfar tegundir eins og húsönd, hrafnsönd, gulönd og snæugla sést þar reglulega. Þá eru straumendur algengar á lindánum.

Mikið heiðagæsavarp er meðfram Skjálfandafljóti og þverám þess og var það gróflega áætlað um 4600 pör af Náttúrufræðistofnun Íslands árið 2002. Gæsirnar verpa aðallega meðfram ám, í grónum hólmum og við gilbrúnir. Sum hreiðrin eru á klettastöllum í háum björgum svo að ungarnir þurfa að stökkva fram afklettunum eftir klak. Með því að verpa á slíkum stöðum geta gæsirnar betur varist refnum sem er þeirra helsti óvinur.

Lindárnar eru margar og meðfram þeim verpa sjaldgæfar fuglategundir eins og gulönd og straumönd sem er hér fremur algeng, einkum við Svartá og Suðurá. Við Svartá verpa einnig nokkur húsandarpör. Svartárvatn er mikið andavatn í hálendisbrúninni og verpa þar margar andategunda, m.a. hrafnsönd en hún er afar sjaldgæf á Íslandi og er aðalvarpstaður hennar Mývatn. Himbrimar verpa við Íshólsvatn, Svartárvatn og heiðavötnin þar fyrir norðan. Í votlendum heiðunum við Engidal er mikið um álftir sem verpa þar en einnig geldfugla í fjarðafelli.

Á þessu svæði eru 7 fálkaóðul og eru þeir óvíða eins algengir á Íslandi. Þeirra helsta bráð, rjúpan, er einnig algeng sem og ýmsir mófuglar, einkum heiðlóa. Af fjallafuglum ber mest á sendlingum og snjótittlingum í hálendisvinjunum. Steindeplar verpa strjált meðfram Skjálfandafljóti allt suður í Kiðagil og Ytra-Fljótsgil. Þessu svæði stafar veruleg ógn af hugmyndum um vatnsaflsvirkjanir og miðlunarlón sem munu spilla mjög ásýnd svæðisins og eyðileggja fossa, þar á meðal Aldeyjarfoss. Mikið land fer á kaf, gróðri verður spillt og fuglar hrekjast á brott ef af þessu verður. Virkjanaáform lúta að tveimur virkjunum sem hafa verið nefndar Hrafnabjargavirkjun og Fljótshnjúksvirkjun. Þeim fylgja gangnagerð, námur, stíflur, vegagerð og línulagnir. Fyrirtæki var stofnað um virkjun fljótsins og er Orkuveita Reykjavíkur einn aðaleigandi þess. Áhrifasvæði þessara virkjana er eftirsóttur viðkomustaður ferðamanna sem njóta þess að skoða Aldeyjarfoss og óspillt hálendið. Fuglaverndarfólk getur skráð sig á vefsíðuna www.skjalfandafljot.is þar sem hægt er að mótmæla eyðileggingu Skjálfandafljóts og fræðast nánar um baráttuna gegn virkjun fljótsins.

EIGUM VIÐ MYND AF FÁLKA??

Um vestanvert svæðið liggur vegur úr Bárðardal inn á Sprengisandsleið. Helstu skoðunarstðair þar eru Aldeyjarfoss, Kiðagil og Ytra-Fljótsgil. Að austanverðu eru slóðar upp með Skjálfandafljóti frá Stórutungu um Fljótsdal, upp með Krossá í Laufrönd. Þaðan tengist slóðinn um Marteinsflæðu og inn á Gæsavatnaleið norðan Vatnajökuls. Þetta eru seinfarnir og erfiðir fjallaslóðar með óbrúuðum ám. Skemmtilegir viðkomustaðir á þessari leið eru Hrafnabjörg, Krossá og Laufrönd og á þeim öllum er ríkulegt fuglalíf. Einnig er gaman að ganga upp með Mjóadalsá, frá Mýri í Bárðardal og eins frá Sprengisandsleið að sunnanverðu Íshólsvatni í Íshólsdal. Þá eru Svartá og Svartárvatn áhugaverðir staðir með fjölbreyttu fuglalífi, sérstaklega er þar mikið um ýmsar endur. Frá Svartárvatni liggur slóði í Suðurárbotna þar sem mikið er um heiðagæsir og ýmsa hálendisfugla, t.d. sendlinga og snjótittlinga.

Skjálfandafljót ofan við Aldeyjarfoss 1196 ferkílómetrar

Sandur kallast mikilvægt fuglasvæði við ós Skjálfandafljóts og afmarkast af sjávarströndinni við Skjálfanda í norðri, frá Björgum og Bjargavatni í vestri austur að ósi Laxár. Í suðri liggja mörkin við brún Aðaldalshrauns og þaðan að Garðsnúpi og Þingey. Láglendið og mýrarnar beggja vegna fljótsins eru því innan þessa svæðis. Svæðið er á IBA skrá vegna þess hversu margar geldar grágæsir fella þar flugfjaðrir; um 3000 fuglar sáust þar sumarið 2000, á svæðina frá Skjálfnadafljótsbrú við Ófeigsstaði og út í ós. Auk þess verpa þar hundruð grágæsa og ala upp unga sína.

Fuglalíf er afar fjölbreytt og verpa flestar tegundir íslenskra votlendisfugla á svæðinu. Endur eru mjög áberandi, enda verpa þar nær allar hérlendar andategundir og telur andavarp mörg hundruð pör. Sumar hinna sjaldgæfari anda eru þar óvenju algengar, sérstaklega grafönd, skeiðönd og hrafnsönd. Flórgoðar eru einnig algengir varpfuglar við vötnin.

Sandur er næstmikilvægasti varpstaður hrafnsandar hér á lendi en um 50 fuglar sjást að jafnaði á vorin á Sand- og Sílalækjarvötnunum. Einnig verpa þar 4-6 skeiðandarpör og er það eitt þéttasta varp hennar á landinu en varpstofninnn telur aðeins nokkra tugi para. Algengasta andategundir er rauðhöfðaönd og síðan eru endurnar í þessari röð, eftir hversu algengar þær eru; skúfönd, grafönd, stokkönd, urtönd og duggönd. Toppönd er algengur varpfugl en gulönd sjaldgæfari. Aðrar endur eru enn sjaldgæfari, þar á meðal gargönd og húsendur halda sig aðeins næst Laxá. Straumendur eru tíðar við ströndina og leggja leið sína upp með fljótinu og Laxá, en verpa ekki svo vitað sé innan IBA svæðisins. Jafn ríkulegt andavarp er aðeins að finna við Mývatn, Vestmannsvatn og Víkingavatn.

Mest af öndum er við Miklavatn og Sílalækjarvatn en þau eru grunn og afar lífrík. Umhverfis þau eru flóar og flæðiengjar með þéttu andavarpi á þurrari rimum í votlendinu. Nær ströndinni taka við sendnar hálfdeigju- og víðiflesjur. Þar er mikið kríuvarp og reytingur af hettumáfum og stormmáfum. Þar urpu þórshanar öðru hverju fram yfir 1980. Þétt hettumáfsvarp er í tjarnarstararimum milli vatnanna og í flóunum. Þeir verja varpið sitt af mikilli hörku sem laðar endur að, þær finna öryggi í kringum hettumáfsvörp og á það einnig við um flórgoða sem eru þarna venjuleg aí kringum 10 pör. Í þurrlendinu verpur fjöldi spóa en þar sem er deigara verða lóuþrælar algengir. Í votlendinu sjálfu er mikið af stelk, óðinshana og jaðrakan. Branduglur flakka um svæðið, eru árvissir varpfuglar og verpa í ýmsum þurrlendisgróðri.

Framræsla votlendis var töluverð í mýrunum umhverfis Sandvatn en nú vinna landeigendur á bænum Sandi ásamt Vegagerð ríkisins að endurheimt votlendisins. Markmiðið með endurheimtinni er að auka fuglalíf við vötnin og byggja upp andavarpið.

Æðarvarp er nokkuð í hómum Skjálfandafljóts og sandeyrarnar eru vinsælir legustaðir hjá landselum. Kjóar eru strjálir varpfuglar og skúmar hafa af og til reynt varp en þessum fuglum hefur löngum verið bægt burt til að vernda andavarpið og kríuna. Af öðrum afræningjum eru það helst fálkar, smyrlar og hrafnar sem sækja þangað reglulega í ætisleit en þeir verpa í nærliggjandi fjöllum og gljúfrum. Reynt er að halda krummum frá vegna andavarpsins.

Ós fljótsins, þar sem að jökulvatnið blandast söltum sjónum, er skemmtilegur staður og iðar af lífi yfir sumarmánuðina. Smáfiskar, t.d. loðna og sandsíli sækja í þetta íblöndunarsvæði enda er þar mikið um krabbadýr. Sjófuglar eru í þúsundatali út af ósnum. Mest er um lunda, sem koma víða að, en næstu byggðir eru í Flatey og Lundey. Einnig er mikið um kríu, fýl og ritu og töluvert af svartbak, sílamáf, silfurmáf og hvítmáf. Reytingur er af kjóa og skúm, stöku súlur og eins teistur. Lómar eru tíðir og óðinshanar sjást stundum. Loks koma svartfuglar á svæðið síðsumars og er þá mest þar um langvíu og álku. Selir og hvalir sjást þar töluvert, einkum hnísa, hnýðingur og hrefna en einnig hnúfubakar. Af selum er mest um landseli.

MYND FRÁ ÓSNUM, eða af lunda eða skúm

eða selum

Líkt og með fyrrgreinda fuglasvæðið við ofanvert Skjálfandafljót stafar fuglalífi við neðanvert Skjálfandafljót einig ógn af virkjanaáformum. Lón á hálendinu myndu draga úr framburði og þar með næringarefnum til sjálvar. Ætla má að við þa ðmyndi dýralíf við ósinn dragast mjög saman. Slíkar breytingar á ánni gætu jafnvel haft áhrif á hvalaskoðun frá Húsavík. Strandrof myndi fylgja í kjölfarið þegar framburður árinnar hættir að berast til sjávar.

Til að skoða fugla er vænlegast að fara að bæjunum á Sandi eða Sílalæk um veginn sem liggur í gegnum skókginn í Aðaldalshrauni móts við flugvöllinn. Hraunið sjálft er heill heimur út af fyrir sig með klettum, hellum ogholum strýtum, afar fjölbreyttum lynggróðri, eini og fögrum björkum. Helstu varpfuglar þar eru rjúpur, hrossagaukar, þúfutittlingar, skógarþrestir, auðnutittlingar og músarrindlar. Vilji fólk ganga um svæðið við vötnin er rétt að leita leyfis á bæjunum á Sandi eða Sílalæk.

Vestan Skjálfandafljóts er fallegt að kokma að Björgum og gaman að ganga með Bjargavatni og út í Lónaland. Einnig að fara niður að fljótinu þar sem nokkuð er af öndum og mikið af óðinshönum. Leiðin um Köldukinn og Út-kinn liggur frá brúnni á Skjálfnadafljóti við Ófeigsstaði. Meðfram veginum eru víða gróskumikil votlendissvæði og þar er töluvert fuglalíf. Afar fallegt landslag er við Þingey. Þar er þétt gæsavarp í hólmum og víðiflesjum en einnig mikið af ýmsum votlendisfuglum, sérstaklega buslöndum og jaðrakan. Einnig er Fellsskólgur áhugaverður staður til að skoða skógarfugla.

Texti: Einar Ó. Þorleifsson

Vefur fuglaverndarfélagsins: www.fuglavernd.is

Til baka á forsíðu